ساروج از ابتکارات معماران ایرانی در دوران بسیار کهن است. برای ساختن آن نخست خاک رس و آهک را به نسبت شش و چهار مخلوط میکنند و گلی سفت میسازند و دو روز آن را ورز میدهند. بعد، قسمتی از خاکستر کورههای حمام را با مقداری مواد الیافی لوئی (تخم و پرزهای نوعی نی است) به آن اضافه میکنند و مخلوط تازه را با چوبهایی به قطر ده سانتیمتر میکوبند تا به خوبی باهم عجین شوند.
اهمیت ساروج
در دروان گذشته، ساروج از اهمیت خاصی برخوردار بوده و جهت ساختن حوض ، پل، آب انبار، برکه گرمابه و بنای خانه و سد کاربرد داشتهاست. ساروج یکی از مصالح قدیمی مصرف شده در ایران و بعضی کشورهای کنارهٔ خلیج فارس میباشد که تاریخ شروع کاربرد دقیق آن را نمیتوان حدس زد، ولی نمونههایی ۷۰۰ ساله از ساروج هماکنون در نقاط مختلف ایران یافت میشوند.
ردپای ساروج در کشورهای دیگر
از کشورهای دیگری که ردپایی از ساروج در آن یافت میشود، کشور عمان و همچنین کشور یمن است. در دانشگاههای کشور عمان، به ساروج به عنوان یک ملات نگریسته میشود - در دانشگاه «سلطان قابوس»، در کشور عمان- و حتی مقالههایی نیز در این زمینه ارائه گردیدهاست. آخرین باری که در ایران از ساروج استفاده شده حدود هشتاد سال قبل و در ابتدای دوره پهلوی بوده که از این تاریخ به بعد این ملات کلا به فراموشی سپرده شده و از صحنه معماری ایران حذف گردیدهاست و فقط در کتب مصالح به آن اشاره شدهاست. در افغانستان هم اکنون از این ملات استفاده میشود.
برای مثال در سال ۱۳۸۴ برای تعمیر و بازسازی باغ بابر در کابل هنگام ساخت حوضچه و آب نمای پلکانی از ساروج استفاده شدهاست. برای این منظور بر محیط دایرهای به قطر ۱۰ متر مربع چالهای به پهنای نیم متر و عمق نیم متر کنده و داخل آن مصالح لازم شامل خاکستر، آهک، ماسه ریز،خاک سرخ و آب ریخته و سپس چرخ سنگی (مشابه لاستیک خودرو در نظر بگیرید)که توسط چند نفر با طناب کشیده و داخل گودال نیم متری چرخانده میشد و یک نفر پس از عبور چرخ سنگی مصالح کوبیده شده را با بیل زیر و رو میکرد تا دو باره چرخ سنگی از روی آن بگذرد و به این ترتیب مدت زیادی ملات ورز داده میشد.
سپس ملات آماده در محل آن استفاده و روی آن گونی خیس میانداختند. استاد کاران افغان معتقد بودند این ملات از سیمان محکم تر است.آنها با وجود در دسترس بودن سیمان برای ساخت حوض آب با زحمت زباد تهیه ساروج را برگزیدهاند.
منبع: ویکیپدیا
محمد محمدیان کوخردی،به یاد کوخرد،ج۲. چاپ اول
دکتر پرویز ورجاوند.
علیرضا بیکدلی ،فغانستان جایی برای دوست داشتن، یادداشتها و خاطرات
ساروج مخلوطى است ازآهک وخاکستر است که آنرا با گل و آب مخلوط مىکنند و بعد از اینکه خشک شد آن را در کوره آتشین مىسوزانند تا اینکه به ساروج تبدیل شود، وبعداً آن را نرم مىکنند یا با پتک کوبیده و یا سنگ آسیاب را بروى آن مىچرخانند که نرم شود، خاکستر در آب به مرور جذب ایندرید کربنیک میشود و آهکش بصورت سنگ آهک که محکم وپایدار است در میاید.
ساروج با توجه به خاصیت اصلى آن یعنى نفوذپذیرى بسیار اندک به عنوان روکش در سازههایى که در تماس مستقیم با آب بودهاند مانند آبانبارها ، حوضها ، حمامها و … مورد استفاده قرار گرفته است.
ساروج با توجه به نحوه اجراى آن از سطحى بسیار بسیار صاف و براق برخورداراست که این امر باعث استفاده از آن در امر تزئینات ساختمان گردیده است. لازم به ذکر است که تا کنون هیچ استفاده سازهاى از ساروج نشده است. شما مى توانید از مواد منبسط شونده مانند کتراک استفاده نمائید این مواد در هنگامى که با آب سرد مخلوط مى گردند و به شکل ملاطى درون چالهایى که به همین منظور در سنگ ایجاد شده اند ، ریخته مى شوند ، با گذشت زمان اندک منبسط شده و موجب شکستن سنگ مى گردند ، قابلیت انبساط این گونه مواد به حدى است که مى توانند فشارى معادل 500 Kg/Cm2 و یا 5 Mpa بر دیواره هاى چال وارد نمایند . این میزان فشار مى تواند بلوک سنگ و یا بلوک سیمان را بدون ایجاد آلودگى صوتى و زیست محیطى و بدون آموزش نیروى متخصص از توده آن جدا نماید.
منبع:gsi.ir
بدنه اصلی ساروج از ترکیب آهک با سیلیس فعال شکل میگیرد. نکته مهم در اینجا فعال بودن سیلیس میباشد که به سیلیس آمورف یا بیشکل معروف است چرا که ساختمان آن بلوری نمیباشد.
در گذشته برای تامین سیلیس از خاکستری که در محل با سوزاندن فضولات حیوانی حاصل میشد استفاده میکردند که امروزه میتوان از جایگزینهایی مانند سیلکافوم (میکروسیلیس) استفاده کرد.
یکی از معایب اصلی ساروج خاصیت کاهش حجم آن میباشد که با توجه به کاربرد ساروج در امر پوشش ، این خاصیت باعث ترک خوردگی در سطح و در نتیجه ایجاد اختلال در نقش اصلی آن یعنی نفوذناپذیر کردن سطح میشود. برای کاهش اثرات این خاصیت مخرب، در گذشته از الیاف طبیعی که شامل الیاف گیاهی مانند لوئی که از نوعی نی بدست میآمده و همچنین الیاف حیوانی مانند پشم بز و شتر و یا گاهی موی سر انسان ، استفاده میشده است. امروزه میتوان از الیاف مصنوعی مانند الیاف پلیمری ، فلزی و یا شیشهای بجای الیاف مصنوعی استفاده کرد. در بعضی مواقع که مواد اصلی تشکیل دهنده ساروج کمیاب بوده و یا گاهی برای بدست آوردن ساروجهایی با خاصیتهای مختلف از ماسه ریز دانه استفاده میشده است ولی این ماسه کارآیی ملات را پایین میآورده که برای جبران آن از خاک رس استفاده میشده است. گاهی مواد افزودنی خاصی مانند تخم مرغ به ساروج اضافه میشده که فقط باید با آزمایش اثرات دقیق آن را تعیین نمود.
منبع:iran-eng.com
ساروج یكی از ملاتهای سنتی ایران است كه در دسته ملاتهای آبی می باشد. در نتیجه در محلهایی كاربرد داشته كه با آب و رطوبت سر و كاردارد و بخاطر نفوذ ناپذیری بالای آن مورد توجه بسیار بوده است. با بررسی بناهای بجا مانده از ساروج و عمر بناهای ساروجی مشخص شده است كه این مصالح با شرایط جوی ایران و حتی كل خاورمیانه سازگاری كامل داشته است، همچنین پس از انجام تحقیقات آزمایشگاهی برروی ساروج مشخص شد كه با وجود مقدار مناسب آهك، خاك رس و خاكستر بادی به مقاومت مشخصی میل خواهد نمود و باقی ماندن مواد اضافی واكنش نیافته در داخل ملات (خاكستر بادی و خاك رس) تاثیر منفی چندانی درمقاومت فشاری نهایی ملات نخواهد داشت. ملات ساروج بسیاردیرگیر میباشد و استفاده از افزودنی در ملات ساروج مقاومت اولیه ملات را تا چند برابر بالا می برد و به این ترتیب میتوان در روزهای اولیه انتظار مقاومت بیشتری از ملات ساروج را داشت. با بررسی های انجام شده میتوان نتیجه گیری كرد كه این ملات جایگزین مناسبی برای موارد استفاده سیمان كه مقاومت پائین و نفوذ پذیری كم مد نظر است، مانند كانال های انتقال آب می باشد . سیمان در كشور های صنعتی دنیا مصالحی استراتژیك شناخته شده و برای موارد خاص از آن بهره گرفته می شود و از آنجا كه در كشور ما هر ساله مصرف سیمان رو به فزونی است كه بخش قابل توجهی از آن قابل جایگزینی با مصالح سازگار با محیط زیست و ارزان تر است كه باعث صرفه جویی در منابع ملی می شود امید است با توجه و به كار گیری این روش و دیگر روش های سازگار با محیط زیست شاهد گسترش هر چه بیشتر سازندگی و آبادانی پایدار در كشور پهناورمان باشیم.
منبع:civilica.com
چند تصویر:
آسياب ساروجى قديمى
چاه ساروجى
چشک ساروجى
ديوارى ساروجى در نهر مهران
ديوارى ساروجى
حمام ساروجى
حوضچه اى ساروجى پاراو کوخرد هرمزگان
ديوار ساروجى ــ كوخرد
سدى ساروجی ــ كوخرد
منبع تصاویر: ویکی پدیا
|
